-&- Dadaism -&-
Birinci dünya savaşında, Suisin Zurix şəhərində yaranan, Dad ilə Dadaismi, mədəni, ədəbi və sənətçiliyə bağlı olan 1916 – cı ildən başlayaraq 1920 – ci ildə lap yüksək zirvəyə yetişən bir Axım 
hesablamaq olar.
Ümidsizlik, iztirab, terorçuluq və birinci dünya savaşının səmərəsindən, dadaism yaranmağa başladı.
Dadaism, sarsılmış və heç nəyə ümidləri olmayan insanların şərh halı da hesablamaq olardı.
Bu üsyankar məktəbə bağlı olanların əsas qəsdi toplum, sənət və mənəviyyətə qarşı çıxmağı idı. Onlar bəşəriyyəti məntiq, ağıl və dilə olan bağlılıqlarından tam azad etmək niyyətində olmaqla hər nəyi inkar edirdilər.
Bu məktəbin şairləri, qəzetlərdən kəlmələri cırıb bir – birinin yanına düzməklə şer yaratmaq zorundaydılar. Kəlmələrin azad olmağına düşünürdülər.
1916 – cı ildə avrupada yaranan dada zurix şəhərində bir neçə yazıçı və sənətkar əlilə quruldu. Fransızlı Jan Arp və Rumaniyalı olan Trisan Tesaranı bu məktəbin əsas qurucularından adlandırmaq olar.
Önəmli olan daha bir söz, dadaismdən döğulan surealismin yaranmasıdır. Dadaismlər hər nəyi inkar etsələr də yeni məktəblərin yaranmasında əsas təsirlər qoyublar.
Dad birinci dünya savaşının son çağlarında, almanyada da inkişaf taparkən, militarism və nasyonalismə qarşı çıxdı. Zurx şəhəri ilə bərabər Niyoyork şəhəri də, dadaism məktəbinin hərəkatına çevrildi.
Bu məktəbə üz gətirən şairlərdən, Berton, Pikabiya, Tristan Tesa, Aragon, Əlvar, Apoline, Məx Jakop və Soyo kimiləri ad aparmaq olar.
-&- دادائیزم -&-
بیرینجی دونیا ساواشیندا، سویسین زوریخ شهرینده یارانان، داد ایله دادائیزمی، مدنی، ادبی و صنعتچیلییه باغلی اولان 1916 - جی ایلدن باشلایاراق 1920 - جی ایلده لاپ یوکسک زیروهیه یئتیشن بیر آخیم حسابلاماق اولار.
اومیدسیزلیک، ایضطیراب، تئرورچولوق و بیرینجی دونیا ساواشینین ثمرهسیندن، دادائیزم یارانماغا باشلادی.
دادائیزم، سارسیلمیش و هئچ نهیه اومیدلری اولمایان اینسانلارین شرح حالی دا حسابلاماق اولاردی.
بو عوصیانکار مکتبه باغلی اولانلارین اساس قصدی توپلوم، صنعت و معنویته قارشی چیخماغی ایدی. اونلار بشریتی منطیق، عاغیل و دیله اولان باغلیلیقلاریندان تام آزاد ائتمک نیتینده اولماقلا هر نهیی اینکار ائدیردیلر.
بو مکتبین شاعیرلری، قزئتلردن کلمهلری جیریب بیر – بیرینین یانینا دوزمکله شعر یاراتماق زوروندایدیلار. کلمهلرین آزاد اولماغینا دوشونوردولر.
1916 - جی ایلده آوروپادا یارانان دادا زوریخ شهرینده بیر نئچه یازیچی و صنعتکار الیله قورولدو. فرانسیزلی ژان آرپ و رومانیالی اولان تریسان تئسارانی بو مکتبین اساس قوروجولاریندان آدلاندیرماق اولار.
اؤنملی اولان داها بیر سؤز، دادائیزمدن دؤغولان سورئالیزمین یارانماسیدیر. دادائیزملر هر نهیی اینکار ائتسهلر ده یئنی مکتبلرین یارانماسیندا اساس تاثیرلر قویوبلار.
دادا بیرینجی دونیا ساواشینین سون چاغلاریندا، آلمانیادا دا اینکیشاف تاپارکن، میلیتاریزم و ناسیونالیزمه قارشی چیخدی. زوریخ شهری ایله برابر نیویورک شهری ده، دادئیزم حرکاتینین اوجاغینا چئوریلدی.
بو مکتبه اوز گتیرن شاعیرلردن، بئرتون، پیکابییا، تریستان تئسا، آراگون، الوار، آپولینی، مکس ژاکوپ و سویو کیمیلری آد آپارماق اولار.
*****************
Dadaismi bir şer
:: Səsimi itirmişəm
- Yalnız o zaman kəndinə diqqət et!
- qızım sən nə danışırsan?!
- Soruşdum niyə
əzab çəkirəm bu dar dünyada?!
- kömək edecəyəm.
Hiss etdim ki təkcə o deyil
Və bu reklamı
Taleimiz təkrar yadımıza salır
Nəhayət qaşlar baş – başa gəldi
Onun bilmədiyi əzdiyi mesajların arasında
Belə bir yazı variydı:
- dərdsərimi paylaşmaqçün
Üz tutduğum məkanımda, yerimdəsən.
Öz çənginə keçirəcəkdi
Amma şəxsən mən belə düşünürəm:
- qorxu yaratmağa gəlmişdilər!
Səsini itirmişəm
Insan özü olmaq üçün azadlıq axtardığı kimi,
Azadlıq da özü olmaq üçün insan axtarır.
İndi bunu xatırlamağı
Kimsə cəhd eləmir
Hər şeyi yazmalıyıq
Səhifə ağ – apbaq iydı,
Barmaq hesabından.
Bizim hekayəmiz belədir dostlar
Ağ yalanın ömrü 40 gündür!
Səhifə ağ – apbaq iydı
Baxırdım
Sağır dalğınlıqlarından siyrilib
Səsim boğazımda düyünlənir
Qaynaq:
Alatoran 10- cı nümrəsinin (5, 10, 15, 20, 25, 30, 35, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70, 75, 80, 85, 90, 95, 100, 105, 110, 115, 120, 125, 130, 135, 140, 145)- cı səhifələri.
:: سسیمی ایتیرمیشم
- یالنیز او زامان کندینه دیقت ائت!
- قیزیم سن نه دانیشیرسان؟!
- سوروشدوم نییه
عذاب چکیرم بو دار دونیادا؟!
- کؤمک ائدئهجهیم.
حیسس ائتدیم کی تکجه او دئییل
و بو رئکلامی
طالعیمیز تکرار یادیمیزا سالیر
نهایت قاشلار باش - باشا گلدی
اونون بیلمهدییی ازدییی مئساژلارین آراسیندا
بئله بیر یازی وارییدی:
- دردسریمی پایلاشماقچون
اوز توتدوغوم مکانیمدا، یئریمدهسن.
اؤز چنگینه کئچیرهجکدی
آما شخصن من بئله دوشونورم:
- قورخو یاراتماغا گلمیشدیلر!
سسینی ایتیرمیشم
اینسان اؤزو اولماق اوچون آزادلیق آختاردیغی کیمی،
آزادلیق دا اؤزو اولماق اوچون اینسان آختاریر.
ایندی بونو خاطیرلاماغی
کیمسه جهد ائلهمیر
هر شئیی یازمالیییق
صحیفه آغ - آپباق اییدی،
بارماق حسابیندان.
بیزیم حئکایهمیز بئلهدیر دوستلار
آغ یالانین عؤمرو 40 گوندور!
صحیفه آغ - آپباق اییدی
باخیردیم
ساغیر دالغینلیقلاریندان سییریلیب
سسیم بوغازیمدا دویونلهنیر
قایناق:
آلاتوران 10- جی نومرهسینین (5، 10، 15، 20، 25، 30، 35، 40، 45، 50، 55، 60، 65، 70، 75، 80، 85، 90، 95، 100، 105، 110، 115، 120، 125، 130، 135، 140، 145)- جی صحیفهلری.
